Waarom is ruimtelijke kwaliteit een uitzondering?
Onlangs werd mijn aandacht getrokken door een magazine met de titel “Gelders Bouwmeesterschap’. Hier bleek ook een internetsite bij te horen met voorbeelden en een mogelijkheid om ervaringen te delen. De provincie Gelderland is, samen met een aantal partners zoals de gemeente Winterswijk, initiatiefnemer hiervan. Het doel van Gelders Bouwmeesterschap is het vergroten van de ruimtelijke kwaliteit in Gelderland. Een initiatief dat me aanspreekt, maar me ook minstens net zo veel zorgen baard. Blijkbaar is ruimtelijke kwaliteit niet vanzelfsprekend?
Ruimtelijke kwaliteit is een thema dat vaak terug komt in discussies over ruimtelijke ordening. Meestal wordt er dan betoogd dat dit iets is dat gestimuleerd moet worden en niet vanzelf tot stand komt. Is dat eigenlijk niet verbazingwekkend? We leven immers in een land waarin we de zaken op het vlak van bouw en ruimtelijke ordening strak georganiseerd hebben.
We hebben een stelsel van nauw samenhangende wet- en regelgeving die er toe moet leiden dat we veilig, vrij van stank en goed bereikbaar kunnen leven. We hebben ook onafhankelijke commissies die de schoonheid van de gebouwde omgeving toetsen nog voor deze gerealiseerd is. Maar blijkbaar is dit omvangrijke stelsel niet voldoende. Want een initiatief als ‘Gelders Bouwmeesterschap’ toont aan dat we plekken met een hoge ruimtelijke kwaliteit eerder als uitzondering dan als regel beschouwen.
Sterker nog, ons stelsel van samenhangende wet- en regelgeving wordt vaak aangewezen als de oorzaak van het gebrek aan ruimtelijke kwaliteit. Het wordt als te ingewikkeld, tijdrovend en kostenverhogend ervaren. Ook zou het te weinig ruimte bieden voor creativiteit. En op dit punt slaat mijn verbazing toch om in een punt van zorg. We hebben immers net een nieuwe Wet ruimtelijke ordening, staan op het punt de Wabo in te voeren en er is geen gemeente die niet druk is met het updaten van haar ruimtelijke plannen. Niet echt het moment dus om ons ruimtelijke ordeningsinstrumentarium aan de kaak te stellen. We hebben wel wat anders aan ons hoofd!
Maar, het mooie is dat we onze instrumenten ook helemaal niet aan de kaak hoeven stellen. Ik denk zelfs dat discussies over de instrumenten de aandacht alleen maar afleiden van de oplossing. Ons ruimtelijke ordeningsgereedschap zal immers nooit perfect zijn. Daar komt bij dat de instrumenten ook niet de oorzaak zijn van een kennelijk gebrek aan ruimtelijke kwaliteit. De voorbeelden op de gloednieuwe internetsite www.geldersbouwmeesterschap.nl zijn immers met behulp van diezelfde instrumenten tot stand gebracht.
Naar mijn idee moeten we gewoon slimmer omgaan met de instrumenten die we al hebben. Dat is ook precies wat de succesvolle voorbeelden van initiatieven met een hoge ruimtelijke kwaliteit aantonen. In de kern draait het iedere keer weer om de inzet van mensen met passie voor hun vak en die vastberaden zijn hun (ruimtelijke) doelen te halen. Of het nu gaat om een particuliere initiatiefnemer of een bestuurder die zijn nek uitsteekt. En deze mensen zetten de instrumenten juist naar hun eigen hand.
En dit laatste is volgens mij ook precies de reden dat we ruimtelijke kwaliteit zien als iets uitzonderlijks: mensen die hun nek uitsteken zijn een uitzondering! Blijkbaar hebben we een ruimtelijke ordeningscultuur ontwikkeld met zijn allen die heeft geleid tot risicomijdend gedrag en middelmatigheid. Met deze constatering is ons ruimtelijke kwaliteitsprobleem ineens een cultuur-vraagstuk geworden. En daarmee wordt het er niet eenvoudiger op. Maar, we moeten deze uitdaging natuurlijk niet uit de weg gaan. En initiatieven als Gelders Bouwmeesterschap zijn in mijn ogen een goede eerste stap in dit cultuurveranderingtraject. Zie het als een vorm van voorbeeldgedrag. Het laat immers voorbeeld zien van ‘microculturen’ waarin het wel gelukt is kwaliteit te creëren!
Door: Vincent Brus
Ik ben het helemaal eens met je verhaal Vincent.
Ruimtelijke kwaliteit is met name binnen de overheid verworden tot een middelmatig instrument dat leidt tot risicomijding en dat is jammer.
Ik ben blij dat er initiatieven zijn die deze cultuur kunnen doorbreken.
Het vreemde is echter dat wij, als gebiedsontwikkelaar, bij het ontwikkelen van plannen juist door diezelfde overheden gevraagd worden om veel rekening te houden met ruimtelijke kwaliteit en altijd uit moeten gaan van een verbetering daarvan. Daarbij moeten we oppassen dat ruimtelijke kwaliteit niet een schraal subjectief beoordelingskader wordt.
Bij de ontwikkeling van plannen gaan wij ervan uit dat ieder gebied zijn eigen kwaliteit heeft. Of je die nu geweldig vindt of niet, dat maakt niet uit. Vanuit die bestaande kwaliteit ga je nieuw toevoegen of verbeteren. Maar laat het gebied wel in zijn waarde. Dat leidt naar mijn mening tot een goede ruimtelijke kwaliteit.
Geef die wethouder en die ambtenaar de ruimte voor creativiteit. Je zult zien dat dit naar verhouding niet veel meer tijd kost dan de normale procedures, maar het levert op meerdere vlakken een meerwaarde op.
De ruimtelijke kwaliteit van de omgeving verbetert, de waardering van de burgers voor het werk wordt groter en last but not least zullen ook de ambtenaren en wethouders met meer plezier aan projecten werken.
Ik hoop dat de initiatieven van het Gelders Bouwmeesterschap echt een stap zijn om cultuurverandering op gang te brengen. Hoe bedoel je, nek uitsteken!